چەت ئەل ئارىلىشىشى نېمە؟
بەزىدە چەت ئەل ئارىلىشىشىنى تونۇش قىيىن بولۇشى مۇمكىن۔
چەت ئەل ئارىلىشىشى ھەر خىل شەكىللەردە كۆرۈنۈشى مۇمكىن۔
مىسال 1: بەزى ھۆكۈمەتلەر ئوخشىمىغان قاراشلارنى بىلدۈرىدىغان كىشىلەرنى تەھدىت قىلىشى ياكى زىيانكەشلىك قىلىشى مۇمكىن۔
ئادۋوكات ئاۋسترالىيەدىكى ئىنسان ھوقۇقلىرى نامايىشىدا نۇتۇق سۆزلىدى. نۇتۇقتىن كېيىن، ئۇ نامەلۇم بىر ئادەم تەرىپىدىن ئىز قوغلىنىپ، سۈرەتكە تارتىلدى ۋە چەت ئەل ھۆكۈمىتىنىڭ بۇيرۇقى بىلەن ئۇنىڭ دادىسىنىڭ ماشىنىسى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىدى.
ئۇ چەت ئەل ھۆكۈمىتى ھەققىدە يالغان خەۋەرلەرنى تارقاتماسلىق توغرىسىدا تەھدىتلەرنى قوبۇل قىلدى، ھەمدە چەت ئەلدە ياشايدىغان ئائىلە ئەزالىرىدىن ئۇلارنىڭ ئاۋسترالىيەدىكى تۇغقانلىرى ھەققىدە سوئال سورالدى. ئۇ يەنە بىر نامايىشقا قاتناشقاندا، چەت ئەلدە تۇرۇۋاتقان ئاكىسى چەت ئەل ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن قاماقدا تۇتۇلدى.
مىسال 2: بەزى چەت ئەل ھۆكۈمەتلىرى پىكىر ئىپادىلەش ئەركىنلىكىنى چەكلەشكە ئۇرۇنۇشى مۇمكىن
چەت ئەل ھۆكۈمىتىنى تەنقىد قىلغان بىر سەنئەتكار تەرىپىدىن ئاۋسترالىيەدىكى بىر ئۇنىۋېرسىتېت كامپۇسىغا پوسترلار چاپلاندى
چەت ئەل ھۆكۈمىتىنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن ھەرىكەت قىلىدىغان ئوقۇغۇچىلار گۇرۇپپىلىرى، مەزمۇنىغا قوشۇلمايدىغانلىقى ئۈچۈن، مۇناسىۋەتلىك ئەلچىخانا تەرىپىدىن بۇ پوسترلارنى ئېلىۋېتىشنى تەلەپ قىلىشقا يېتەكلەندى
بىراق، ئۇنىۋېرسىتېت بۇ پوسترلارنى ئېلىۋەتمىدى، چۈنكى بۇنداق قىلىش سەنئەتكارنىڭ پىكىر ئىپادىلەش ئەركىنلىكىگە خىلاپ بولاتتى
پىكىر ۋە ئىپادىلەش ئەركىنلىكى نېمە؟
پىكىر ۋە ئىپادىلەش ئەركىنلىكى — ھەر بىر ئادەمنىڭ ئۆز قاراشلىرىنى ساقلاش ۋە ئىپادىلەش، ھەمدە باشقىلارنىڭ سەنسۈرلۈكىسىز ھالدا ھەرىكەت قىلىش ھوقۇقىدۇر. بۇ خىل ھەرىكەتلەر جەمئىيەت ئىشلىرىنى مۇزاكىرە قىلىش ئەركىنلىكىنى، باشقىلارنىڭ قاراشلىرىغا قارشى پىكىر تۇتۇش ئەركىنلىكىنى، ھەمدە تىنچ نامايىش ۋە يىغىنلارغا قاتنىشىش ئەركىنلىكىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
مىسال 3: بەزى چەت ئەل ھۆكۈمەتلىرى ئۆزلىرىنى تەنقىد قىلغان كىشىلەرنى سۈكۈت قىلدۇرۇش ئۈچۈن تور پائالىيەتلىرىنى قوللىنىشى مۇمكىن
بىر ژۇرنالىست چەت ئەل ھۆكۈمىتىنى تەنقىد قىلغان بىر مەدەنىيەت ماقالىسى يازدى
ئاندىن بۇ ژۇرنالىست چەت ئەل ھۆكۈمىتى يېتەكلەپ بارغان بىرلىككە كەلگەن تور پائالىيىتى تەرىپىدىن ئۇنىڭ ئىناۋىتىنى چۈشۈرۈش ۋە ئۇنى ھاقارەتلەش مەقسىتىدە نىشانغا ئېلىندى.
بۇ ژۇرنالىستنىڭ ئېلېكترونلۇق پوچتا ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ ھېسابلىرىغا ئىجازەتسىز كىرىلدى، ھەمدە ئۇنىڭ تېلېفون نومۇرى ۋە ئۆي ئادرىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان شەخسىي ئۇچۇرلىرى تورغا يوللاندى.
بۇ ژۇرنالىست ساختا ئىجتىمائىي تاراتقۇ ھېسابلىرىدىن كۆپلىگەن ئۇچۇرلارنى قوبۇل قىلدى، بۇ ئۇچۇرلاردا ژۇرنالىستتىن ئۆزىنىڭ مەقالىسىنى ئۆچۈرۈش ۋە ئۇنىڭ ئۈچۈن كەچۈرۈم سوراش تەلەپ قىلىنغان.
نېمە چەت ئەل ئارىلىشىشى ئەمەس؟
كۆپ مەدەنىيەتلىك جەمئىيىتىمىزدىكى تەجرىبە ۋە قاراشلارنىڭ كۆپ خىللىقى بىر كۈچتۇر.
ئاۋسترالىيەدە، قانۇنغا ئۇيغۇن سىياسىي قاتنىشىش ۋە پىكىر بىلدۈرۈش رىغبەتلەندۈرۈلىدۇ ۋە قوغدىلىدۇ.
بارلىق ھۆكۈمەتلەر، ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھالدا، ئاۋسترالىيەدىكى مۇھىم مەسىلىلەر ۋە سىياسەتلەرگە تەسىر كۆرسىتىشكە تىرىشىدۇ. بۇنداق پائالىيەتلەر خەلقىمىزغا، جەمئىيىتىمىزگە ۋە دېموكراتىك تۈزۈملىرىمىزگە ھۆرمەت قىلىنغان ھالدا، ئاشكارا ۋە شەففاف ئۇسۇلدا ئېلىپ بېرىلسا، ئۇلار چەتئەل ئارىلىشىشى ھېسابلىنمايدۇ.
بىز باشقا ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئاۋسترالىيەنىڭ خەلقىگە، جەمئىيىتىگە ۋە مۇئەسسەسلىرىگە ھۆرمەت بىلەن مۇئامىلە قىلىشىنى كۈتىمىز. ئۇلار شۇنداق قىلغاندا، ئۇلارنىڭ پائالىيەتلىرى ئاۋسترالىيەگە ئىجابىي تۆھپە قوشالايدۇ.
مىسال 1: بىر چەت ئەل ھۆكۈمىتى ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتىگە ئاشكارا ھالدا لاببىچىلىق قىلىدۇ.
بىر چەت ئەل دۆلەت ئىگىلىكىدىكى شىركەت سىياسەت ئۆزگەرتىش ئۈچۈن ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتىگە لاببىچىلىق قىلىپ، سېنات كومىتېتى تەكشۈرۈشىگە بىر يوللاشنامە تاپشۇرىدۇ.
بۇ يوللاشنامەدە چەت ئەل ھۆكۈمىتىنىڭ مەنپەئەتلىرى ۋە شىركەتنىڭ يوللاشنامىسىدىكى قاتنىشىشى ئاشكارا ھالدا كۆرسىتىلگەن.
مىسال 2: سىياسەت ئۆزگەرتىشىنى ئاشكارا قوللاپ تەشۋىق قىلىش
بىر جەمئىيەت تەشكىلاتى بىلەن بىر چەت ئەل ئەلچىخانىسى ھەمكارلىشىپ، ئاۋسترالىيە پارلامېنت ئەزالىرىغا يوللىنىدىغان بىر خەتنى تەييارلاپ، ئاۋسترالىيەدىكى دىئاسپورا جەمئىيىتىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان مەسىلىلەرنى قوللاپ تەشۋىق قىلىدۇ.
بۇ خەتتە چەت ئەل ئەلچىخانىسىنىڭ مەنپەئەتلىرى ۋە قاتنىشىشى ئاشكارا ھالدا كۆرسىتىلگەن.
مىسال 3: ھۆكۈمەت سىياسىتى ھەققىدە پىكىر بايان قىلىش
بىر چەت ئەل ھۆكۈمەت ۋەكىلى جەمئىيەت پائالىيىتىدە ئۆز ھۆكۈمىتىنىڭ ئاۋسترالىيە سىياسەتلىرى ۋە مەسىلىلىرىگە بولغان قاراشلىرىنى ئورتاقلىشىدۇ. بۇ پائالىيەتتە سۆزلەنگۈچىنىڭ چەت ئەل ھۆكۈمىتىنىڭ ۋەكىلى ئىكەنلىكى ۋە ئۇنىڭ ئۆز ھۆكۈمىتىنىڭ قاراشلىرىنى ۋەكىللىك قىلىۋاتقانلىقى ئېنىق كۆرسىتىلگەن.
چەت ئەل تەسىرى پائالىيەتلىرىنى قانداق تىزىملىتىش
چەت ئەل ئاكتىيورلىرى، جۈملىدىن چەت ئەل ھۆكۈمەتلىرى نامىدىن ئېلىپ بېرىلىدىغان بەزى پائالىيەتلەر تۆۋەندىكى بويىچە تىزىملىتىلىشى مۇمكىن :ئاۋسترالىيەنىڭ(Opens in a new tab/window) چەت ئەل تەسىرى ئاشكارىلىق تۈزۈمى(Opens in a new tab/window)
ئۆزىڭىزگە سوراشقا تېگىشلىك سوئاللار
بىر ئىشنىڭ چەت ئەل ئارىلىشىشى بولۇشى مۇمكىن ياكى ئەمەسلىكىنى قارار قىلغاندا، ئۆزىڭىزگە تۆۋەندىكى سوئاللارنى سوراڭ.
1 سوئال
سىز بۇ پائالىيەتنىڭ چەت ئەل ھۆكۈمىتى بىلەن ئاكتىپ ھەمكارلىقتا ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقىغا ياكى ئۇنىڭ تەرىپىدىن باشقۇرۇلۇۋاتقان، مەبلەغ بىلەن تەمىنلىنىۋاتقان ياكى نازارەت قىلىنىۋاتقانلىقىغا ئىشىنەمسىز؟
- ھەئە — بۇ پائالىيەت چەت ئەلنىڭ ئارىلىشىشى بولۇشى مۇمكىن 2-سوئالغا ئۆتۈڭ
- ياق — ئەگەر بۇ پائالىيەت شەخسىي سەۋەبلەر بىلەن ئېلىپ بېرىلسا، ئۇ بەلكىم پاراكەندىچىلىك بولۇشى مۇمكىن، ئەمما چەت ئەل ئارىلىشىشىنىڭ تەعريفىگە ماس كەلمەسلىكى مۇمكىن بۇنىڭ بىلەن بىللە، پاراكەندىچىلىك ھېچقانداق ھالدا قوبۇل قىلىنمايدۇ ۋە پاراكەندىچىلىككە ئۇچراۋاتقان كىشىلەر ئۈچۈن يەنىلا قوغداش چارىلىرى مەۋجۇت 131 444 نومۇرغا تېلېفون قىلىپ، ساقچىلاردىن ياردەم سورىيالايسىز
بەزى ۋاقىتتا بىر كىشىنىڭ چەت ئەل ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن يېتەكلەنگەنلىكىنى ياكى ئۆزى مۇستەقىل ھەرىكەت قىلىۋاتقانلىقىنى بىلىش قىيىن بولۇشى مۇمكىن ئەگەر ئىشەنچىڭىز بولمىسا، كېيىنكى سوئالغا ئۆتۈڭ
2 سوئال
بۇ پائالىيەت بىر شەخس ياكى جەمئىيەتكە تەھدىت سالامدۇ؟
- ھەئە بۇ پائالىيەت چەت ئەل ئارىلىشىشى بولۇشى مۇمكىن تۆۋەندىكى ئورۇنغا دوكلات قىلىڭمىللىي بىخەتەرلىك قىزىق لىنىيەسى.
- ياق. 3-سوئالغا ئۆتۈڭ.
3 سوئال
سىزچە بۇ پائالىيەت مەخپىي ياكى ئالدامچى بولۇپ، ئاۋسترالىيەنىڭ مەنپەئەتلىرىگە زىيان يەتكۈزەمدۇ؟ بۇ پائالىيەت ئاۋسترالىيەدىكى ئەركىنلىكلەرگە، مۇئەسسەسەلەرگە، جەمئىيەت قاراشلىرىغا، سىياسىي جەريانلارغا ياكى سىياسىي تۈزۈمگە دەخلى قىلىشقا تىرىشىۋاتامدۇ؟ ئۇ كىشى سىزنى ئالداپ، ئۆزىنىڭ چەتئەل ھۆكۈمىتى بىلەن بولغان باغلىنىشىنى يوشۇرۇشقا تىرىشىۋاتامدۇ؟
- مىللىي بىخەتەرلىك قىزىق لىنىيەسى(Opens in a new tab/window).
- ياق. سىزنىڭ جاۋابلىرىڭىزغا ئاساسەن، بۇ پائالىيەت چەتئەل ئارىلىشىشىنىڭ تەرىپىدىن بەلگىلەنگەن تەرىپىگە ئۇيغۇن كەلمەسلىكى مۇمكىن.